Wymiary: 99 x 69 cm
Sygnowanie: sygn. p.g.: z. pronaszko
Proweniencja
Wrocław, kolekcja prywatna.
Wystawiany
Warszawa, TZSP, Zbigniew Pronaszko, czerwiec 1922.
Reprodukowany
Wystawa prac Zbigniewa Pronaszki, "Tygodnik Illustrowany", półr. II, 1922, s. 523.
Literatura
Słownik Artystów Polskich i Obcych w Polsce działających, tom. VIII, wyd. IS PAN, Warszawa 2007, s. 42. Wallis M., Sztuka polska dwudziestolecia, Arkady, Warszawa 1959, s. 134. Sztuki plastyczne. Wystawy czerwcowe w Zachęcie, „Robotnik”, nr 166, 21 VI 1922, s. 2.
Sztuka Zbigniewa Pronaszki w ciągu lat wyjątkowo silnie ewoluowała, reagując na nowe czasy i dynamicznie zmieniające się tendencje w sztuce europejskiej. Wychodząc ze szkoły Jacka Malczewskiego i wczesnych prac o zabarwieniu symbolicznym, artysta – po zetknięciu z włoskim malarstwem freskowym oraz paryską awangardą – powędrował w stronę radykalnego kubizmu i ekspresjonizmu. Pronaszko konsekwentnie występował przeciwko realizmowi i naśladownictwu natury, dążąc do coraz większego uproszczenia oraz syntezy rysunku. Prezentowane prace pochodzą z około 1922 roku, a co najmniej jedna z nich eksponowana była w czerwcu tego samego roku na indywidualnej wystawie artysty w warszawskiej Zachęcie. Ówczesna krytyka z trudem nadążała za metamorfozami twórcy, co trafnie podsumowano na łamach prasy: „(…) Pronaszko z roku 1920 jest inny niż Pronaszko z roku 1918, a Pronaszko z roku 1922 inny niż Pronaszko z roku 1920. Tym gorzej dla Pronaszki! Przylepiono do niego etykietę z napisem »futurysta« i będzie ją już nosił do końca życia” („Robotnik”, nr 166, 21 VI 1922, s. 2).
Oba dzieła w swej formie zaznaczają konkretny zwrot stylistyczny i otwierają nową, kubistyczno-formistyczną fazę twórczości Pronaszki. Artysta operuje tu ostro i wyraziście zaznaczonym konturem, bezkompromisowo wtłaczając przedmioty i ciała ludzkie w rygorystyczne bryły geometryczne. Widoczne jest tu umyślne zaburzenie perspektywy oraz świadome ograniczenie palety barwnej do chłodnych błękitów, zgaszonych zieleni i ziemistych ugrów. Jak zauważył recenzent „Robotnika”, analizując te poszukiwania: „(…) niektóre rzeczy wyglądają tak, jakby jedne ich części były widziane z boku, inne – z góry; blaty stołów i szachownic, widzianych z boku, są dokładnymi kwadratami (…); co więcej niekiedy przedmioty dalsze są większe od przedmiotów bliższych”. W „Warcabach” efekt ten jest szczególnie czytelny w ujęciu szachownicy, która zdaje się pionowo unosić przed graczami, co stanowi wyraźny dialog z „odwróconą perspektywą” Paula Cézanne’a. Z kolei w obrazie „Dwóch chłopców z papugą” Pronaszko zestawia statyczne sylwetki postaci z geometrycznym detalem otwartej księgi oraz egzotycznym akcentem barwnym w postaci papugi, budując kompozycję o niemal architektonicznej konstrukcji.
Prezentowane obrazy dokumentują śmiały i niezwykle krótki etap twórczy, do którego należą również tak znaczące dzieła jak „Akt we wnętrzu” (ok. 1920) czy „Nauka” (1921), znajdujące się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Dla świadomego kolekcjonera niniejsze płótna stanowią unikatowe świadectwo formistycznego eksperymentu, będącego jednym z najciekawszych rozdziałów w historii polskiej awangardy międzywojennej.
