Stanisław Wyspiański, STUDIUM HELENKI, 1901

46.2 x 32.7cm - ołówek, pastel, papier naklejony na tekturę

sygn. p.g.: SWyspiański | 901 [inicjały wiązane]
Na odwrocie p.g. (niebieską kredką): Kraków; centralnie (ołówkiem): Wł. Bussoni | Warszawa | 1921 rok; p.d. ślady po nalepkach; ponadto na górnej listwie ramy nalepka warszawskiej Zachęty (druk, tusz, maszynopis, pieczęć): 25917 Autor Wyspiański St. 25917 | Tytuł Portret Helenki Wykonanie | Cena Właściciel Stanisław [...] Data [...]/V 33 | Ru[...] 1 m. 3.
 
Pochodzenie:
– Władysław Bussoni w Warszawie;
– Stanisław Zakrzewski;
– od lat 80. XX w. prywatna kolekcja i jej spadkobiercy w Londynie.
 
Obraz wystawiany i wzmiankowany w:
– S. Przybyszewski, T. Żuk-Skarszewski, S. Świerz, Stanisław Wyspiański. Dzieła malarskie, Biblioteka Polska, Kraków, Warszawa-Bydgoszcz 1925, s. 120, nr 369 (Portret Helenki, własność Władysława Bussoni);
– Stanisław Wyspiański. Jan Stanisławski i jego uczniowie, Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, V 1933 rok, s. 29, nr kat. 62 (Popiersie dziewczynki w gorseciku (Studjum Helenki – wersja b. szkicowa zatarta), własność Stanisław Zakrzewski);
– Sprawozdanie Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych za rok 1933, Warszawa 1934, s. 33 (Popiersie dziewczynki w gorseciku).
 
Portrety dzieci zajmują w twórczości Wyspiańskiego miejsce szczególne, a pojawiały się już w okresie paryskich studiów. Natomiast portrety własnych dzieci artysty należą do najbardziej osobistych i poruszających dzieł w jego dorobku. Łączą w sobie cechy modernistycznego portretu psychologicznego, niezwykłą wrażliwość rysunkową, świadome wykorzystanie koloru oraz intymność rodzinnych więzi. Kadry rodzinnego życia pojawiły się w twórczości artysty wraz z narodzinami jego pierwszego dziecka – córki Heleny. 
Była ona owocem romansu, jaki Wyspiański miał z Teodorą Teofilą Pytko – służącą jego ciotki. Para wzięła ślub dopiero we wrześniu 1900 roku, po narodzinach drugiego dziecka – Mietka. Mieli w sumie trójkę wspólnych pociech, które artysta wielokrotnie malował. Do najbardziej znanych dzieł w całej twórczości Wyspiańskiego zaliczają się Śpiący Staś i Śpiący Mietek z 1904, czy Głowa Helenki z 1900 przedstawiająca dziewczynkę wyrwaną ze snu.
Artysta, uczulony na biel cynkową, zdecydował się używać pasteli, które dawały możliwość szybkiego przelewania na papier zaobserwowanych scen, a przy portretowaniu dzieci czas był kluczowy. Artysta starał się zawsze pokazać swoich małych modeli w naturalnych, niepozowanych, ujęciach. Portrety Wyspiańskiego nie miały być wystudiowanymi wizerunkami, miały być odwzorowaniem nastroju w chwili, w której powstawały. Wyspiański uważnie obserwował gesty, spojrzenia, sposób siedzenia i chwilowe skupienie. 
 
Szczególne miejsce w tej grupie zajmuje Studium Helenki, córki artysty. To właśnie w jej wizerunku najpełniej ujawnia się połączenie obserwacji malarskiej z emocjonalnym stosunkiem do przedstawianej osoby. Helenka nie jest dla Wyspiańskiego anonimowym modelem. Jest dzieckiem znanym mu z codziennego życia, obserwowanym w sytuacjach naturalnych, poza sztywnymi regułami oficjalnego portretu. Dzięki temu jej przedstawienie ma charakter niezwykle bezpośredni. 
Studium Helenki wykracza poza świat konwenansów oficjalnych portretów. Dziewczynka ukazana jest w ciasnym kadrze a jej poza jest bardzo naturalna i autentyczna. Wyspiański nie stworzył wyidealizowanego wizerunku. Jego córka nie uśmiecha się i nie patrzy prosto na malarza. Sprawia wrażenie zamyślonej, wręcz zatroskanej i skupionej na własnym świecie. Taki sposób przedstawienia powoduje, że portret nabiera charakteru psychologicznego a widz ma wrażenie, że „podgląda“ Helenkę w określonym momencie jej życia. Wyspiański zrezygnował z nadmiaru szczegółów, brak rozbudowanego tła, czy dekoracyjnych przedmiotów skupia całą uwagę na dziecku. Jest to również charakterystyczne dla modernistycznego sposobu myślenia o obrazie. Dzieło nie musi być wiernym odtworzeniem wszystkich szczegółów rzeczywistości. Ważniejsze jest uchwycenie jej zasadniczego charakteru.
 

Vat graniczny: * Do wylicytowanej ceny oprócz innych kosztów zostanie doliczony podatek graniczny VAT 8% (zgodnie z §12 pkt. 3 Regulaminu).

Stanisław Wyspiański (Kraków 1869 - Kraków 1907) pochodził z ubogiej rodziny mieszczańskiej o silnych tradycjach patriotycznych i artystycznych. Był synem rzeźbiarza-snycerza Franciszka, w wieku siedmiu lat osierocony przez matkę, mając lat jedenaście został przygarnięty przez jej rodzinę z powodu postępującego alkoholizmu ojca.
Patriotyczna atmosfera domu wujostwa, ich goście - wybitni krakowscy uczeni i artyści - wpłynęli na zainteresowania historią ojczystą, przeszłością Krakowa oraz na ukształtowanie świadomości i postawy Wyspiańskiego.
Będąc uczniem gimnazjum, zdradzający talent malarski Wyspiański zapisał się na studia w Szkole Sztuk Pięknych na rok 1884-1885, które podjął po maturze i odbł w latach 1887-1891, 1892-1893, 1894-1895 pod kierunkiem Władysława Łuszczkiewicza, Floriana Cynka i Izydora Jabłońskiego.
Równolegle studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim historię sztuki i literatury.
Przez siedem miesięcy na przełomie 1889-1890 pracował u boku Jana Matejki przy polichromii kościoła Mariackiego. Dzięki stypendium, w marcu 1890 wyruszył w pierwszą półroczną podróż artystyczną po Europie, przez Wiedeń, Włochy do Paryża, ze zwiedzaniem katedr gotyckich we Francji, w Niemczech, odwiedzając Monachium, Bayreuth, Drezno, Pragę, a także Wrocław, Poznań i Gniezno. Po powrocie, na zlecenie Matejki projektował uzupełnienia gotyckich witraży do kościoła Mariackiego. Po otrzymaniu nowego stypendium w maju 1891 wyjechał do Paryża.
Do końca tego roku mieszkał razem z Józefem Mehofferem w jednej pracowni, obaj nie  dostali się do Ecole des Beaux-Arts, ale podjęli studia w Academie Colarossi - Wyspiański w atelier Gustavena Courtiois, a także u J. Blanca i L. A. Girardota. Obaj też przystępują do kolejnych konkursów dla Rudolfinum w Pradze oraz na kurtynę do Teatru Miejskiego w Krakowie, w których przegrywają. W 1892 przyjaciele rozstają się burzliwie.
Wyspiański wynajął wówczas własną pracownię, zaczął pisać pierwsze utwory dramatyczne, odwołując się do mitologii. Obaj z Mehofferem zostają zaproszeni do konkursu na witraż do katedry we Lwowie Wyspiański jesień 1892 i zimę 1893 spędził w Krakowie, w lutym powrócił do Paryża, gdzie znowu zamieszkał z Mehofferem aż do jesieni, gdy wyprowadził się do własnego atelier. W grudniu 1893 Wyspiański odwiedził Kraków, gdzie zaprezentował wystawę portretów i krajobrazów paryskich uznanych przez krytykę za impresjonistyczne.
Wiosną 1894 powrócił do Paryża, skąd gotowy projekt witraża Śluby Jana Kazimierza wysyłał na konkurs do Lwowa. Do Krakowa przyjeżdża w październiku 1894 i z powodu nieprzedłużenia stypendium pozostaje już na stałe.
Trwający dwa i pół roku okres paryski zaważył na ukształtowaniu symbolicznej sztuki Wyspiańskiego, który wówczas rozszerzył swój światopogląd poznając modne koncepcje teozoficzne Edouarda Schurego, filozoficzne  Friedricha Nietzschego, zgłębiając też dramat antyczny i mitologię oraz fascynując się współczesnym teatrem. W l. 1895-1897 pracował nad projektami i realizacją monumentalnego zespołu polichromii i witraży do kościoła Franciszkanów w Krakowie, których wykładni upatruje się w systemie hermetycznej kosmogonii; równolegle stworzył cykl ilustracji do Iliady i rozpoczął serię symbolicznych płócien nawiązujących od rodzimych legend.  
Na rok 1898 przypadł debiut literacki i teatralny artysty: ukazał się drukiem dramat Legenda I, a Teatr Miejski wystawił dramat Warszawianka. Wyspiański znalazł się w gronie założycieli Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a w 1898 został kierownikiem artystycznym czasopisma ,,Życie". Tworzący w pewnej izolacji i zachowujący dystans wobec otoczenia, w owym czasie zbliżył się znacznie do środowiska artystycznego, bywał w ,,Paonie", gdzie stworzył serię kapitalnych portretów bywalców lokalu.
W 1900 rozpoczął pracę nad dramatem Noc listopadowa i szkicami projektów witraży do katedry na Wawelu; 18 września poślubił  Teofilę Pytko, służącą swej ciotki i matkę trójki jego dzieci; 20 listopada był obecny na ślubie przyjaciela, pisarza Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną i na ich słynnym weselu w dworku Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach.Wydarzenie to uwiecznił w rozrachunkowym dramacie scenicznym Wesele, którego premiera odbyła się w Krakowie 16 marca 1901.
W 1902 r. został mianowany docentem na wydziale sztuki dekoracyjnej i kościelnej w Akademii Sztuk Pięknych. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia, w 1903 zajmował się inscenizacją swych dramatów na scenie teatru krakowskiego, w 1904 projektowaniem wystroju Domu Towarowego Lekarskiego, urządzeniem tzw. Świetlicy Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a wraz z architektem Władysławem Ekielskim  projektem  przywrócenia świetności opuszczonego przez władze austriackie wzgórza wawelskiego, zamierzając je wynieść do rangi symbolicznej wawelskiej Akropolis; nadal powiększał galerię portretową wybitnych osobistości, malował wizerunki rodzinne, w grudniu - namówiony przez Feliksa Jasieńskiego - rozpoczął serię pastelowych pejzaży widoku z okna pracowni. W 1905 kandydował w konkursie na stanowisko dyrektora Teatru Miejskiego, ale nieprzychylna postawa środowiska zmusiła go do wycofania się.
Poważna choroba weneryczna czyniła szybkie postępy, artysta krótko przebywał w lecznicy dla nerwowo chorych. Latem 1906 przeniósł się do własnego domu we wsi Węgrzce pod Krakowem, otrzymał też nominację na profesora w Akademii. W 1907 ukazały się drukiem dramaty o tematyce historycznej, mitologicznej i współczesnej. Po chwilowym polepszeniu stanu zdrowia latem, jednak artysta zmarł 28 listopada w krakowskiej klinice, otoczony przez rodzinę i przyjaciół; po uroczystej mszy żałobnej w kościele Mariackim trumna została złożona w Krypcie Zasłużonych kościoła Paulinów na Skałce. 
Podporządkowane imperatywowi artystycznej syntezy sztuk, zamknięte w l. 1889-1907 oeuvre Wyspiańskiego obejmuje 17 utworów dramatycznych i rapsodów oraz poetyckie drobiazgi dedykowane przyjaciołom, setki portretów, dziesiątki pejzaży, niezliczone ilości studiów i rysunków do projektów witraży i polichromii, studia kostiumologiczne i projekty scenograficzne, meblarskie, okładek książkowych, winiet, przerywników oraz rysunki inwentaryzacyjne. Uderza niespotykana żarliwość i moc twórcza artysty poddanego przez wiele lat presji śmiertelnej choroby.
Jego sztuka, podobnie jak cała epoka, zbudowana jest ze sprzeczności. Wyspiański tworząc własną artystyczną wizję świata i człowieka, usiłuje w swych dziełach literackich i malarskich pogodzić tradycję ze współczesnością, realia faktów historycznych i życia codziennego oraz obserwację natury. 
(napisała: Elżbieta Charazińska)