XXXVI „Wu-eL“ antikvarinių daiktų aukcionas. Mehoffer ir kiti – 2 dalis.

Świadectwa Innej Polski

„Mam Mehoffera”. Brew jak znak zapytania poszła do góry – „Mehoffera”? Całkowite zwątpienie. „Tak, mam Mehoffera”. Zdecydowana, pewna siebie riposta. I popłynęła opowieść: O dziadku mamy, czyli własnym pradziadku. Przedwojennym policjancie bardzo marnych szarż, bo zwykłym posterunkowym w częstochowskich okolicach, który trzymał kontakty, czasami odwiedzał i zamawiał dzieła u ponad trzydziestu twórców. Bardzo głośne nazwiska, nadające ton polskiej kulturze w I połowie XX w. Prawie wszyscy z Krakowa. A Mehoffer był jednym z nich.

Prawie trzysta listów pisanych do Mieczysława Iwańskiego. Osobliwy, a w zasadzie ponury był okres, kiedy powstawały. Okupacja niemiecka i czas powojenny, kiedy komuniści pogłębiali stan degeneracyjnego kryzysu, w jakim znalazło się polskie społeczeństwo.

Nie było nic dziwnego w niewierze w opowieść młodego człowieka. Ona nie miała prawa się zdarzyć. Adresat zamykany przez komunistów, za drugim razem siedział za fałszywą propagandę. W bliżej nieznanych okolicznościach ktoś przytomny z rodziny wywiózł ten skarb do Wielkopolski. Wrócił do Szczecina, po blisko sześćdziesięciu latach, w 2024 roku.

Zbiór miał szczęście, bo uniknął zderzenia z falą awansu społecznego. Uruchomiona pod koniec lat czterdziestych miała różną siłę i natężenie. Łagodzenie jej negatywnych poczynań, zależało od mocy falochronu, jaki zostawiła po sobie ta Inna Polska. Bezustannie zalewana. Inni by powiedzieli zaorywana, przy czym pracę pługa poprzedzała glebogryzarka. Jak wiadomo niwelowała ona wszystko na powierzchni gleby.

Najgorszą cechą awansu społecznego było ograniczenie pamięci rodzinnej do pokolenia dziadków. Chociaż w wielu przypadkach było jeszcze gorzej. List nie przyjął się w tej grupie społecznej jako forma komunikacji. Na przeszkodzie stało świeże zaalfabetyzowanie. W konsekwencji źródła pisane w historiach rodzinnych, poza metrykami oczywiście, nie istnieją. Trwają one tak długo, jak funkcjonuje ustny przekaz. Potraktowany z taką niewiarą młody człowiek miał w sobie to coś, co naznaczało go jako sukcesora Innej Polski. Jego wysławianie się i sposób bycia. Tego się nie nabędzie w trakcie edukacji, to się wynosi z domu. Nie z każdego, ale z takiego, w którym rodzinny kapitał kulturowy kształtowało kilka pokoleń.

A teraz trochę mniej poważnie. Awers i rewers tego samego medalu. Taki stanowią ludzie od handlu sztuką, starodrukami, etc., etc. oraz ich klienci, czyli kolekcjonerzy. Wyróżnia ich jedna jedyna emocja: trafić coś nadzwyczajnego, czym można się będzie pochwalić, mówiąc: „patrzcie co mam”. Oba środowiska są dotknięte taką pierwotną potrzebą hazardu. Ten popęd został na tyle wysublimowany, że gna on dotkniętego nim nie do kasyna gry w Monako, ale na aukcję czy giełdę staroci. Zawsze z nadzieją, że może coś uda się okazyjnie.

Archiwum M. Iwańskiego, jest takim trafieniem. Nie chodzi o jego wartość materialną. To jest istotne, ale jakoś tak zepchnięte w tło. Ważniejsze, że będzie mniejszym lub większym przyczynkiem do wiedzy o polskiej bohemie I połowy XX w.

Biblioteka Aleksandra Czołowskiego. To kolejny antykwaryczny cud w Szczecinie. Też świadectwo Innej Polski. To nie był już grom z jasnego nieba, jak w przypadku Mehoffera i innych. Niewielu, głównie z kręgu zainteresowanych kresami południowo-wschodnimi I i II Rzeczypospolitej wiedziało, że córce udało się wywieźć ze Lwowa do Szczecina dużą część schedy po ojcu, że pałeczkę przejął jej syn, a wnuk A. Czołowskiego.

Przekazał on część spuścizny do Ossolineum. Ale księgozbiór pozostał i wreszcie trafił na naszą aukcję. Że ocalał, jest zasługą samego A. Czołowskiego. W ciągu pokoleń dołączył olbrzymią cegłę do kapitału kulturowego własnej rodziny. Zstępni nie mogli inaczej postąpić. Noblesse oblige.

Jak opisać taki księgozbiór? Na pewno dowodzi, że Inna Polska kiedyś była, że miała swój koloryt, smak i zapach, daleka od nudy przez swoją różnorodność, przez swoje bogactwo typów ludzkich, którzy jeszcze nie zostali zglajszachtowani przez dwudziesty wiek. Bibliofil aż jęknie z zachwytu, historyk od dziejów Innej Polski zostanie zaskoczony niespotykanymi tytułami, a miłośnik polskiej tradycji obetrze łzę z tęsknoty za tamtą Polską. Dawno podobnego księgozbioru nie było na aukcji. Sam smak.

Nie pozostaje nic innego, jak życzyć wszystkim biorącym udział w aukcji jak najlepszych trafień.

Wojciech Lizak

† 17.05.2026